Neanderthalers voerden 59,000 jaar geleden al ingrepen uit tegen tandbederf.

Prehistorische tandheelkunde is veel ouder dan 14,000 jaar, zoals blijkt uit het Villabruna-exemplaar uit het late Boven-Paleolithicum. Een recente studie van het 59,000 jaar oude Neanderthaler-exemplaar Chagyrskaya 64 uit het Midden-Paleolithicum heeft bewijs geleverd van invasieve ingrepen bij tandbederf, zoals boren/roteren met een stenen perforator en het blootleggen van de pulpa. Dit plaatst het begin van de prehistorische tandheelkunde rond 59 jaar geleden. Belangrijk is dat deze studie aantoont dat Neanderthalers een ontwikkeld cognitief vermogen bezaten, aangezien ze een oorzakelijk verband konden leggen tussen pijn en tandbederf en de nodige ingrepen konden uitvoeren met de beschikbare instrumenten.  

Tandbederf is een bijna universeel gezondheidsprobleem; de meeste kinderen en vrijwel elke volwassene krijgen op een bepaald moment in hun leven te maken met tandcariës. Als het niet tijdig wordt behandeld, kan tandbederf geleidelijk leiden tot blootstelling van het dentine en de pulpa, met als gevolg gevoeligheid en tandpijn die soms invaliderend kan zijn. De meesten van ons hebben wel eens te maken gehad met het boren en vullen van gaatjes als preventieve of therapeutische ingreep. Maar wanneer is deze praktijk eigenlijk begonnen?  

Studies hebben aangetoond dat therapeutische tandvullingen een zeer lange geschiedenis hebben die teruggaat tot de prehistorie. Veel neolithische vondsten vertonen sporen van tandheelkundige ingrepen. Zo werd bijvoorbeeld in de kroon van de linker hoektand van een 6,500 jaar oude menselijke onderkaak uit Slovenië een vulling met bijenwas aangetroffen, waarschijnlijk een palliatieve ingreep om de gevoeligheid te verminderen. 

Neolithische menselijke tanden (ongeveer 7,000-9,000 jaar oud) van de pre-Indus neolithische vindplaats Mehrgarh in Balochistan vertonen sporen van boren. De kroon van de kiezen in dit exemplaar vertoont in vivo tandboringen met behulp van vuurstenen punten. Het doel is niet duidelijk, maar de boringen in de kronen werden uitgevoerd terwijl de eigenaren nog in leven waren, mogelijk om tandvullingen aan te brengen ter verlichting van gevoeligheid.   

Ook in oudere paleolithische exemplaren zijn aanwijzingen gevonden voor ingrepen in het tandbederf. Het Villabruna-exemplaar (ongeveer 14,000 jaar oud) uit Noord-Italië stamt uit het late Boven-Paleolithicum. In de rechteronderste verstandskies van dit exemplaar werden sporen van tandbederf vóór het overlijden aangetroffen, waardoor dit het oudste bekende bewijs is van ingrepen in het tandbederf bij de moderne mens. Hoewel het Villabruna-exemplaar het oudste bekende bewijs blijft van ingrepen in het tandbederf bij de moderne mens ( Homo sapiens ), suggereert een recente studie van een Neanderthaler-exemplaar dat prehistorische tandheelkunde wellicht veel ouder is dan gedacht.

Neanderthalers ( Homo neanderthalensis ) zijn een uitgestorven mensensoort die ongeveer 40,000 jaar geleden van de aardbodem verdween. Ze zijn onze nauwste verwanten onder de oeroude mensen via een gemeenschappelijke voorouder (zowel Homo sapiens als Homo neanderthalensis zijn geëvolueerd uit een gemeenschappelijke voorouder).

Het specimen Chagyrskaya 64 is een tweede ondermolaar links van een Neanderthaler, gevonden in de Chagyrskaya-grot in de regio Altai Krai (Siberië, Rusland). Het is ongeveer 59,000 jaar oud en stamt uit het Midden-Paleolithicum. Deze Neanderthaler-molaar vertoont een grote modificatie (holte) aan het kauwvlak, die vóór het overlijden is ontstaan. Een recent onderzoek, gepubliceerd op 13 mei 2026, concludeerde dat een stenen perforator werd gebruikt om in de tand te boren, cariës te verwijderen en de pulpakamer te bereiken voor de pulpa-expositie. De onderzoekers merkten ook de duidelijke groeven van een tandenstoker op in hetzelfde element. De waargenomen modificaties aan het kauwvlak van dit specimen wijzen op een opzettelijke therapeutische ingreep aan de cariës aangetaste tand, die verder ging dan palliatieve zorg. Dit alles impliceert dat Neanderthalers een ontwikkeld cognitief vermogen bezaten, inclusief inzicht in oorzakelijke verbanden en fijne motorische vaardigheden, om cariës te behandelen met de gereedschappen die destijds beschikbaar waren.

*** 

Referenties:  

1. Bernardini F, et al 2012. Bijenwas als tandvulling in een neolithische menselijke tand. PLoS ONE 7(9): e44904. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0044904 
2. Coppa, A., et al. 2006. Vroege neolithische traditie van tandheelkunde. Nature 440, 755–756 (2006). DOI: https://doi.org/10.1038/440755a 
3. Oxilia, G., et al. 2015. Vroegste bewijs van manipulatie van tandcariës in het late Boven-Paleolithicum. Sci Rep 5, 12150 (2015). DOI: https://doi.org/10.1038/srep12150 
4. Zubova AV, et al. (2026) Vroegste bewijs voor invasieve bestrijding van tandcariës door Neanderthalers. PLoS One 21(5): e0347662. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0347662 

*** 

Gerelateerde artikelen  

Homo sapiens verspreidde zich 45,000 jaar geleden naar de koude steppen in Noord-Europa (12 februari 2024).

***